1. Games en Filosofie: BioShock en de vrije wil

Games en Filosofie: BioShock en de vrije wil

Noot vooraf: Deze tekst staat ramvol met spoilers; heb je BioShock nog niet gespeeld (ga je schamen!) maar wil je dit nog wel doen (dikke tip!), ga dan vooral met die game aan de slag en sla deze tekst over. Wil je de game niet spelen, maar wel deze tekst lezen (tof!) dan kan dat, ik behandel ook waar de game over gaat.

Games en filosofie, ze lijken ver uit elkaar te staan. Toch zijn er een hoop games te vinden die meer dan genoeg stof tot nadenken bieden. BioShock is daar een van. Want afgezien van het schitterende design, het geweldige verhaal en een cast van memorabele personages bevat deze game ook veel interessante onderwerpen om eens wat meer over na te denken. Religie versus ratio, doorgeslagen schoonheidsidealen, het idee van de utopie en de dystopie. Wellicht het interessantst is het gebruik de, al dan niet, vrije wil. Dus lees snel verder, would you kindly?

In BioShock speel je als Jack, een nogal onfortuinlijk personage dat met zijn vliegtuig neerstort in zee en ternauwernood al zwemmend een vuurtoren kan bereiken. Daar aangekomen vindt hij een soort lift naar Rapture. Deze door Andrew Ryan gebouwde onderwaterstad blijkt al bij aankomst een stuk minder gezellig te zijn dan hij er tijdens de lift naar beneden uitzag. De inwoners zijn volledig doorgeslagen, de stad zelf ligt bijna volledig in puin en er is een oorlog gaande van iedereen tegen iedereen. Ryan’s utopia is veranderd in dystopia: een totaal mislukte stad die perfect had moeten zijn.

Gaandeweg leert Jack steeds meer over wie hij is met als hoogtepunt zijn ontmoeting met Andrew Ryan. Ryan vertelt hem dat Jack nooit uit vrije wil heeft gehandeld tijdens zijn avontuur maar enkel deed wat hem werd gevraag door de triggerzin “would you kindly?” Zodra deze zin volgt op een opdracht voor Jack kan Jack niet anders dan deze opdracht uitvoeren. Jack is wat men noemt geconditioneerd. Nu is het in werkelijkheid niet zo dat je mensen zoals Jack of die sleeperagents in koude oorlog films als robots kan laten handelen. Conditioneren werkt als volgt: stel je hebt een hond. Iedere keer als jij z’n bakje hebt volgegooid met hondenvoer ringel je even met een bel om hem te laten komen. De hond gaat vervolgens het ringelen van de bel met eten associëren. Het gevolg is dat wanneer de hond een ringelde bel hoort, hij al begint te kwijlen van de honger. Ditzelfde principe zien we, sterk overdreven, terug bij Jack in BioShock: zodra hij de zin “would you kindly?” hoort of leest volgt hij de opdracht die hem gegeven is zonder aarzelen uit. Deze zin werkt zoals de bel bij de hond werkt; als trigger. Zelfs wanneer Ryan Jack vertelt dat hij zijn vader is en vervolgens dat hij graag wil dat Jack hem vermoord met zijn golfclub volgt Jack de opdracht op na het horen van zijn triggerzin. Jack slaat er dan ook lustig op los totdat de golfclub een stel indrukwekkende verbuigingen laat zien.

Voordat Ryan Jack deze opdracht geeft zegt hij iets heel interessants: “a man chooses, a slave obeys”. Ryan ziet Jack duidelijk als domme slaaf: hij gehoorzaamt enkel, kan niet anders dan gehoorzamen. Het punt is nu dat Jack niet doorhad dat hij geconditioneerd was. Hij, en ook jij als speler, wist niet dat de zin “would you kindly” dat effect op hem had. Voor zover Jack weet heeft hij tot aan het gesprek met Ryan gehandeld uit vrije wil. Handelen uit vrije wil betekent dat iemand handelt zoals hij of zij zelf wil. Als jij bij het zien van deze tekst dacht tl;dr en vervolgens een potje CoD bent gaan spelen omdat je daar meer zin in had, dan heb jij gehandeld uit vrije wil. Je wilde deze tekst niet lezen omdat hij te lang was en je had meer zin om een potje te gamen, waarop je dat laatste bent gaan doen. Vrije wil is het kunnen maken van je eigen keuzes, dat je kunt kiezen uit meerdere optie om te bepalen wat je gaat doen.

In de game is het duidelijk dat je handelen bepaald zijn door degene die maar de zin “would you kindly?” uitsprak of schreef. In de werkelijkheid ligt het wat moeilijker. Het is binnen de filosofie nog steeds niet helemaal duidelijk wat we met de vrije wil moeten. Hebben we hem nou of wel niet? Kortom: bent je a man who chooses of een slave who obeys?

Binnen de filosofie zijn er op het gebied van de vrije wil ruwweg twee stromingen: determinisme en libertarianisme. Simpel gezegd: de eerste ontkent en de tweede bevestigt het bestaan van de vrij wil. Deze stromingen kennen weer allemaal sub stromingen die ik hier, helaas, niet allemaal kan behandelen (tl;dr). Daarom houd ik het bij de algemene indeling.

Deterministen stellen dat je geen vrije wil hebt. De acties die je onderneemt en de keuzes die je maakt zijn een gevolg van een lange keten van eerdere acties. Je geschiedenis stuurt als het ware je toekomst. Dit klinkt eigenlijk heel logisch. Je hebt een aantal factoren, zeg: scheurende honger een koelkast en een tafel. Wat gebeurt er? Je pakt eten uit de koelkast en eet het op aan de tafel om de scheuren honger te stillen. Determinisme stelt dat wanneer je de variabelen van een keuze, in ons geval de koelkast, de tafel en de scheurende honger, opnieuw zou moeten voorleggen aan het individu hij of zij dezelfde keuze zou maken. Nu is dit een bijzonder simpel voorbeeld en denk je misschien “tsja, misschien had ik een tweede keer wel niet gegeten, ook al had ik honger” deterministen stellen dan dat de variabelen anders waren geweest. Er zijn namelijk bijzonder weel dingen die aan ons trekken wanneer we keuzes maken. Deze kunnen bijvoorbeeld biologisch zijn, zoals honger of ziekte, of cultureel, zoals normen en waarden. In ieder geval, stellen deterministen, is een handeling altijd het gevolg van een oorzaak. En wanneer we diezelfde oorzaak heel precies zouden kunnen herproduceren zou hetzelfde gevolg volgen. Bovendien: het hele universum lijkt de draaien op determinisme. Denk hier aan de natuurwetten waarmee we alles kunnen verklaren. Waarom zouden enkel mensen hier buiten staan? De deterministen kiezen voor de mensheid zoals Jack: we zijn slaven van oorzaak en gevolg.

De libertarianisten hebben meer oog voor Andrew Ryan. De mens volgt niet enkel oorzaak en gevolg; de mens kiest. De mogelijkheid tot het kiezen ervaren we ook. Wanneer ik voor de keuze sta om te bepalen wat ik ga eten, dan kies ik wat ik wil hebben en niet de voorgaande factoren. De mens kan namelijk nadenken over te maken keuzes. Ik kan afwegingen maken over wat ik wil of wat het beste voor mij is. Menselijk handelen is dus niet afhankelijk van oorzaak en gevolg. Bovendien ontstaat er bij determinisme een groot probleem wat betreft verantwoordelijkheid. Want is Jack bijvoorbeeld schuldig aan moord voor het doodknuppelen van Ryan met zijn golfclub in een deterministische wereld als hij niet door “would you kindly” beïnvloed werd? Nee, zeggen libertarianisten, Jack is dan niet schuldig. Jack kon niet anders, zijn daden lagen vast in oorzaak en gevolg. Libertarianisten wijzen deterministen erop dat wanneer we een deterministisch wereldbeeld aannemen, we geen schuld meer kunnen toekennen voor slechte daden. Stel dat Jack alle Little Sisters oogst voor Adam, kan Tenenbaum dan terecht boos worden? Nee, want Jack kon in een deterministische wereld niet anders doen dan hij deed. Het vreemde van vrije wil is dat het zo dicht bij ons staat, we voelen het als het ware. Vrije wil voelt aan als een vanzelfsprekendheid, net als het kunnen toekennen van schuld en lof voor slechte en goede daden. De libertarianisten kiezen voor de mensheid zoals Ryan: we zijn “men who choose”.

Het is helemaal niet zo gemakkelijk om te zeggen wie er nu gelijk heeft. Zowel deterministen als libertarianisten brengen overtuigende punten naar voren. Filosofie zou geen filosofie zijn als het je niet aan het denken zou zetten, en daarom leg ik nu de vraag bij jou neer: wat denk jij? Ben jij “a slave who obeys” of “a man who chooses”?

Dit artikel delen

Over de auteur

Bert de Vries speelt maffe games, games die wat anders doen dan andere games. Maar ook reguliere games. Dus eigenlijk alle games, zolang er geen bal in zit.