1. Games en Filosofie: Deus Ex: Human Revolution en de menselijkheid van de mens

Games en Filosofie: Deus Ex: Human Revolution en de menselijkheid van de mens

Noot vooraf: deze tekst bevat enkele spoilers. Het zijn niet de meest grote spoilers maar als je de game nog niet gespeeld hebt dan kan deze tekst enkele (kleine) dingen verklappen. Anderzijds kan deze tekst (hopelijk) ook zorgen voor een andere kijk op de game en hoe je hem eventueel zou spelen. Lezen of niet lezen, dat is de vraag!

Af en toe komt er een game voorbij waar je meer aan hebt dan enkele uren plezier. Zo biedt Deus Ex: Human Revolution, naast ruim twintig uur meesterlijke gameplay, meer dan genoeg probleemstellingen om complete boeken over te schrijven. De toekomst in deze game is namelijk niet geheel rooskleurig. Verschillende facties bestrijden elkaar met hand en tand en kunnen het niet meer eens worden met elkaar. De problemen waardoor ze elkaar bestrijden komen vrijwel allemaal terug op de augs. In Deus Ex zijn augs mensen met augmentations oftewel flitsende protheses. De een vindt augmentations een verrijking van het menselijk leven, de ander een achteruitgang. In de game is het een bron van grote politieke en daadwerkelijke strijd. Maar wat is dat eigenlijk, een mens? En zouden we deze moeten kunnen aanpassen, als we de mogelijkheid hebben? Of verliezen we dan onze menselijkheid, wat dat dan ook is?

In de toekomst zoals Deus Ex die schetst worden er enkele grote ontdekkingen gedaan. Met name de grote vooruitgang op het gebied van protheses heeft gezorgd voor een totaal ander wereldbeeld. Overal kun je nu mensen tegenkomen met geavanceerde protheses. Sommige van die augmentations zorgen er voor dat veteranen met afgeschoten benen weer kunnen lopen, geboren blinden weer kunnen zien en piloten beter kunnen navigeren. Kortom, voor ieder wat wils zou je denken. Helaas. Er is nogal wat kritiek op de mogelijkheid van augmentations. Zo wil het menselijk lichaam de protheses niet zonder meer accepteren. Heb je een augmentation, maak je dan maar klaar voor een leven lang Neuroprozyne slikken. Deze drug zorgt er niet alleen voor dat je lichaam de protheses niet langer afstoot maar ook voor een grote scheiding tussen arm en rijk. De drug is namelijk niet goedkoop en lijkt alleen toegankelijk voor de rijken waardoor de armen moeten lijden onder pijnlijke afstotingsverschijnselen.  

De enige uitzondering op dit verschijnsel is de hoofdpersoon van het spel: de chronisch schorre Adam Jensen. Adam is lang een perfect normaal mens geweest maar na een aanval van een groep terroristen op het bedrijf waar hij hoofd van de beveiliging is, is er nogal wat veranderd aan hem. Een van de terroristen, een aug, laat namelijk vrij weinig heel van de arme man. Als Adam zes maanden na de aanval weer op zijn benen staat is hij een compleet nieuw mens. Hij is zo sterk augmented dat hij bijna een cyborg lijkt. Als je als de nieuwe Adam rondloopt in Sarif Industries, zo heet het bedrijf waar Adam voor werkt dat marktleider is op het gebied van onderzoek naar augmentations, dan merk je al meteen de gemixte reacties van het overige personeel. De een vindt hem awesome, de ander een soort rare terminator. Gaandeweg in het spel ontmoet je andere facties en personages die vaak een minder of meer extreem standpunt verkondigen. Zo krijg je al snel te horen dat de extreem anti-augmentations groep PurityFirst enkele van Sarif Industries’ medewerkers gegijzeld houdt. PurityFirst verkondigt het standpunt dat augmentations “abominations of nature” zijn. Het hebben van de flitsende protheses zou volgens hen tegen de natuur in gaan. William Taggert, leider van de HumanityFront groep, is het eens met Purity First maar wil geen geweld gebruiken voor het behalen van zijn doelstellingen. In een van de eBooks die je als speler kan vinden zegt Taggert over de technologie van augmentations: “we owe it to our species and our progency to correctly manage this most corrosive, most dangerous technology. Without oversight, we run the risk of losing all that we are. We begin an uncontrollable fall toward inhumanity”. Taggert is tegen augmentations omdat hij bang is dat wanneer we de technologie zouden omarmen, we het risico lopen ons menselijkheid kwijt te raken. Als speler van een computerspel, ben je al snel geneigd om het hier niet mee eens te zijn. Zeg nou zelf: als wie speel je liever een sneaky fps game? Adam Jensen, de semi-terminator met flashy gadgets en augmentations of toch Jan Modaal, soldaat met geen enkele noemenswaardige skills maar wel honderd procent organisch? Maar stel je voor dat dit de realiteit wordt. Wat zou je er dan van vinden?

Laten we eerst eens kijken naar wat een mens precies is. Dit lijkt gemakkelijk. Een mens, dat ben jij als lezer en ik als schrijver van dit stukje. Maar wat is het precies dat ons tot mens maakt? Het gemakkelijkst is het wijzen op ons uiterlijk. We zijn mensen omdat we er uitzien als mensen. Maar wat dan als je een stel benen mist? Ben je dan een half mens? En wat als je geboren wordt als Siamese tweeling, waarbij twee menselijke lichamen ‘samengesmolten’ zijn tot een? Uiterlijk is niet een handig kenmerk om menselijkheid aan op te hangen. Wellicht dat het een van de factoren is, maar uiterlijk is zeker niet de doorslaggevende. En ons vermogen tot het kunnen gebruiken van gereedschappen? Daar zijn mensen zeker niet uniek in. Zo gebruiken bepaalde apen stokken als gereedschap om voedsel te vinden. Hetzelfde geld voor taal, het hebben van een zelfbeeld, seks zonder voortplanting als doel en zelf moraliteit komt in zekere mate voor onder niet-mensen. Behalve als we niet aantoonbare dingen als een ziel gaan aanhalen is de scheidslijn tussen mens en dier klein. Je zou zelfs kunnen spreken van een contradictio in terminis,een tegenspraak: de mens is zelf namelijk ook een diersoort, zij het wat meer ontwikkelt. Wat de mens maakt tot mens is dus vooral een compleet pakket van verschillende dingen die al dan niet uniek zijn in de wereld: ons uiterlijk, ons vermogen tot redeneren, ons vermogen tot het creëren van cultuur en ga zo maar door.

En wat betekent het dan precies wanneer we onze menselijkheid dreigen te verliezen? Allereerst is het belangrijk om in te zien dat menselijk handelen en menselijk handelen twee verschillende dingen zijn. De eerste is niets meer dan een handeling van een mens, de tweede, echter, is een handeling van een mens volgens wat wij mensen als menselijk, als ethisch wenselijk,omschrijven. Vat je het nog? Ok, korte uitwijding.

We lijken twee soorten menselijkheden te hebben. De ene is een beschrijving van een mens als fysiek ding. Wanneer we iets zien dat lijkt op een mens en beweegt als een mens dan noemen we het al snel menselijk. Die aliens met die grote ogen uit slechte b-films zien er bijvoorbeeld wel enigszins menselijk uit. Ze staan op twee benen, hebben twee armen met vingers en een hoofd met ogen, een neus en een mond. Maar dat ze door kunnen gaan voor menselijke wezens, wil nog niet zeggen dat ze ook menselijk handelen. Die aliens lijken meestal bijzonder geïnteresseerd in het opensnijden van mensen en het opvullen van endeldarmen met tracking devices, dat is toch iets wat wij mensen niet heel menselijk vinden, iets wat we niet moreel wenselijk is. Daarom moet je goed in de gaten houden welke soort menselijkheid we al dan niet zouden verliezen. Sommige kritieken hebben het echt enkel over het fysieke aspect van de mens, terwijl anderen menselijkheid vooral gebruiken om de morele (on)wenselijkheid aan te geven. Weer anderen gooien het op een bult en bedoelen beide in een. Het probleem van begrippen als menselijkheid is dat ze enigszins vloeibaar zijn. Ze hebben geen echt duidelijke grenzen, zoals we ook al hebben gezien bij de poging tot het definiëren van het begrip mens. Natuurlijk, je kan een hele hoop voorbeelden geven van overduidelijk onmenselijk gedrag (wij mensen gedragen ons bijzonder vaak niet als menselijke mensen) maar er is ook een heel groot grijs gebied. Deus Ex speelt zich nu juist af op dit gebied, en dat maakt de game zo tof! 

In Deus Ex lijkt de kritiek op augmentations verder tegaan dan enkel het menselijke uiterlijk en gaat het dus om de beide soorten menselijkheid. De angst is dat er een soort rangschikking zal ontstaan tussen mensen die wel en niet augmentations met zich meedragen. Zo kun je met bepaalde augmentations heel sterk of snel worden. Met anderen kun je weer schieten of maken je bijzonder slim. Het gevaar waar mensen als Taggert in Deus Ex op wijzen is dat er allerlei sub soorten kunnen ontstaan waarbij de een zich beter kan gaan voelen dan de ander. Zo zal de een beter geschikt kunnen zijn dan de ander voor bepaalde banen, of fysiek dan wel mentaal superieur zijn aan de ander. Het belangrijkste punt is dat we mogelijk niet langer een eenduidige soort zullen zijn, en dat we onze menselijkheid zullen kwijtraken aan een hele hoop splinter mensbeelden.

Dit lijkt allemaal een beetje een ver-van-mijn-bed-show.Leuk hoor, zo’n videogame met zo’n thema maar wat moet ik er nu mee? Het thema van Deus Ex is helemaal niet zo “science-fictiony” als je denkt. Ook in onze tijd is deze discussie al aan de gang over soortgelijke onderwerpen. Denk bijvoorbeeld aan genetische manipulatie bij dieren, planten en ook bij mensen. We kunnen nu al bepalen of mensen aanleg hebben voor een bepaalde ziekte en sommige gevallen zelfs al ingrijpen. De mens is ook in onze tijd al in staat om onze natuur her en der bij te schaven. 

Het is lang niet zo gemakkelijk om hier snel over te zeggen of het goed of fout is. Je kunt als tegenstander stellen dat we met deze technieken tegen de natuur in gaan, en dat is potentieel gevaarlijk. De natuur werkt zo goed omdat we er niet aan sleutelen op dit niveau. Wanneer we dat wel gaan doen kunnen er allerlei onverwachte reacties optreden. Zo kunnen er door genetische manipulatie ziektes ontstaan of andere aandoeningen waar de natuur, of wij als mensheid, geen reactie op heeft. Voorstanders kunnen stellen dat wanneer de wetenschap ons middelen aanreikt om onszelf als mensheid verder te perfectioneren we die middelen moeten aanpakken. Kan iemand het bij zichzelf verantwoorden wanneer een blind geboren kind weer zou kunnen zien door een bepaalde voorhanden zijnde ingreep maar we hem of haar dit niet toekennen omdat hij of zij nu eenmaal zo geboren is en we niet de diversiteit van het menselijk ras willen aanpassen? We zouden het ook zo kunnen zien dat we juist de plicht hebben om volgende generaties te beschermen tegen wat ons nog wel lastig valt.

Het is een lastig gebied om wat over te zeggen. Ik kan hier helaas niet alle min- en pluspunten behandelen, want dan wordt het wel een heel erg lang verhaal. Het is echter goed om te onthouden dat de gebruikte begrippen rekbaar zijn en nogal in inhoud kunnen variëren, afhankelijk van wie ze uitspreekt. Wat het aller belangrijkste, en naar mijn mening het leukste, is om er zelf eens goed over na te denken! Daarom leg ik nu de vraag bij jullie neer. Wat vind jij? Stel dat we die mogelijkheden uit Deus Ex nu al zouden hebben, zouden we ze dan ook moeten gebruiken? En als we dat gaan doen, zal dat dan leiden tot een “uncontrollable fall to inhumanity” zoals Taggert stelt?

Dit artikel delen

Over de auteur

Bert de Vries speelt maffe games, games die wat anders doen dan andere games. Maar ook reguliere games. Dus eigenlijk alle games, zolang er geen bal in zit.