1. Games en Filosofie: of Nietzsche Fable zou spelen

Games en Filosofie: of Nietzsche Fable zou spelen

Tegenwoordig zijn er veel games te vinden waar goed en kwaad een grote rol spelen. Niet alleen op een passieve manier, zoals bijvoorbeeld bij Mario waar je als loodgieterheld de kwade Bowser moet verslaan, maar ook op een hele actieve manier. Zo moet je in de games van The Elder Scrolls serie vaak een keuze maken tussen goed en kwaad. Maar dit gebeurt ook in de Fallout serie, in de Mass Effect delen en in spellen als Baldur’s Gate en Icewind Dale. In deze spellen krijg je vaak de keuze voorgeschoteld tussen het goede doen, wat je behalve een goede reputatie vaak niet veel oplevert qua geld en dergelijke, of het kwade, wat je vaak meer oplevert maar je reputatie niet ten goede komt. Maar wie heeft eigenlijk bepaalt wat ‘het goede’ en ‘het kwade’ is? Misschien moet het wel helemaal anders! Deze keer in Games en Filosofie: of Nietzsche Fable zou spelen.

Net als in alle hierboven genoemde spellen heb je in Fable de mogelijkheid om te kiezen tussen het goede en het kwade. Hoe dit is uitgewerkt is iets wat een filosoof als Nietzsche toch wel een beetje zou irriteren. In de Fable serie begin je als kind, en word je naarmate je langer speelt steeds ouders. Als kind krijg je al de keuze om te kiezen tussen wat de game als het goede en het kwade ziet. Zo kun je als kind een pestkop bestraffen of juist helpen. Kies je voor de tweede mogelijkheid, dan word je een beetje meer evil en kies je ervoor om die pestkop te stoppen dan word je wat meer goed. In eerste instantie maakt het niet veel uit. Je bent nog maar een klein ventje of meisje en dus maak je weinig indruk op de NPC’s die in de grote sprookjeswerelden van Fable rondlopen. Wanneer je echter volwassen bent verandert dit. Als je eenmaal groot geworden bent zul je namelijk, afhankelijk van je acties, ook qua uiterlijk veranderen. 

Wanneer je speelt als de goedzak die altijd opkomt voor de zwakkeren zul je er langzaam maar zeker steeds meer uitzien als een uit de kluiten gewassen engeltje. Je loopt met een brede glimlach op je gezicht rond en een mooie gloeiende halo siert je kruin. Je bent dan het toonbeeld van het goede en de mensen zullen je bewonderen en toezingen als een held. Speel je echter de rotzak en kies je voor het kwade, dan zul je er steeds meer uit gaan zien als een schurk. Niet alleen rennen de mensen weg voor je slechte reputatie, ze rennen ook weg voor de vliegen en duistere uitstraling die je dan hebt. Als je in Fable de slechterik speelt, dan zul je er steeds meer uit gaan zien als een monster welke je liever kwijt dan rijk bent. In de wereld van Fable word je als speler steeds gevraagd om een keuze te maken over wat je in een bepaalde situatie wilt gaan doen. Hoewel de situaties verschillen, komt het vaak op het volgende neer: doe het juiste en help de zwakkeren of doe het kwade en knijp de zwakkeren uit voor persoonlijk gewin.

Velen zullen zich kunnen vinden in de wijze waarop Fable moraliteit neerzet: de zwakkeren helpen is goed en de zwakkeren negeren of uitknijpen is slecht. Sommigen zullen zich echter niet helemaal kunnen vinden in deze indeling. Een van hen is zonder meer Friedrich Nietzsche. Nietzsche is eigenlijk een heel merkwaardig man met een levensverhaal waar je een goede film van zou kunnen maken. Voor deze tekst beperk ik me tot wat hij, als hij de kans had gekregen, gezegd zou kunnen hebben over Fable. 

In zijn werk heeft Nietzsche nogal wat kritiek op de diverse ethische systemen en de geldende normen en waarden. Bekritiseren is echter niet het enige dat hij doet. In plaats van enkel kritiek leveren laat Nietzsche ook zien hoe moraliteit er, volgens hem, wel uit moet zien. 

Om te beginnen stelt Nietzsche dat er geen grote achterliggende begrippen zijn die algemeen zouden moeten gelden voor de wijze waarop wij mensen handelen. Er is dus geen leidraad waaraan we ons kunnen vasthouden. Zo is er voor Nietzsche geen universele gelijkheid van de mens, zoals je die eigenlijk overal tegenkomt. Met gelijkheid wordt hier, voor de duidelijkheid, niet bedoeld de gelijkheid qua rechten en plichten, maar de gelijkheid van hoe mensen zijn en handelen.

Nietzsche stelt dat er weldegelijk verschillen zijn tussen mensen en hun mogelijkheden. Mensen zijn volgens Nietzsche namelijk niet allemaal aan elkaar gelijk. Wanneer er dus een enkele regel zou gaan gelden voor iedereen zou dit gegarandeerd schadelijk zijn voor sommigen, want wat goed is voor de een is niet goed voor de ander. Nietzsche vergelijkt het met verschillende diëten: een bepaald dieet is niet geschikt voor iedereen en voor sommigen zelfs schadelijk.

Wanneer Nietzsche spreekt over moraliteit, dan onderscheidt hij er twee soorten. Enerzijds is daar de Herenmoraal en anderzijds de Slavenmoraal. Uit de namen kun je al lichtelijk merken welke van de twee de voorkeur geniet… Voor Nietzsche is dit de Herenmoraal. Het grote verschil tussen de twee is autonomie. Autonomie betekent, in dit geval, dat je zelf bepaalt wat je doet. Wanneer je autonoom handelt, dan handel je volgens wat jij denkt dat goed is en worden je handelingen niet bepaalt door iets anders dan jijzelf. Degene die handelt volgens de Herenmoraal, handelt autonoom en bepaalt zelf wat goed is. De Heer handelt op basis van consequenties; als de uitkomst goed voor hem is, als de consequenties van zijn handeling dus voordelig zijn, dan is deze handeling goed. Dit is heel iets anders dan hoe mensen onder de Slavenmoraal handelen: zij handelen op basis van intenties en mededogen. De handeling van een Slaaf is volgens de Slavenmoraal juist wanneer hij goede intenties heeft en zijn best doet voor zijn medemens. De Slaaf is dus eigenlijk veel minder autonoom dan de Heer. De Heer kan immers zelf bepalen wat goed is, terwijl de Slaaf vast zit aan regels die bepalen waar de slaaf zich aan moet houden, zoals medelijden, vrijgevigheid en naastenliefde. Nietzsche pleit door voor een positieve moraal; een moraal die enkel stelt wat juist is in plaats van een die de gebruiker vast legt in regels en verboden.

Waar moet je als Heer dan aan voldoen? We kunnen in ieder geval vijf eigenschappen toedichten aan een echte Heer. Allereerst is hij (de Heer) een beetje een einzelgänger, hij leeft zelfstandig en op zichzelf. Ten tweede is hij altijd opzoek naar meer zware verantwoordelijkheden om zichzelf te testen en omhoog te werken. Ten derde is de Heer gezond en weet hij wat goed voor hem is (je moet je dus niet volvreten in Fable). Gezond betekent hier overigens niet alleen gezondheid als wat goed is voor je lichaam, maar vooral wat goed voor je is om als Heer optimaal te functioneren. Als vierde punt stelt Nietzsche dat de Heer zijn leven bevestigt. Dit is weer zo’n heerlijk vage zin die ik even uitleg. Wat hiermee bedoeld wordt is dat de Heer geen spijt heeft van zijn leven en, wanneer hij de keuze had, zijn leven precies hetzelfde zou overdoen. De Heer heeft geen spijt de dingen die heeft gedaan of de moeilijke periodes die hij wellicht heeft meegemaakt. Ten slotte heeft de Heer eerbied voor zichzelf en ziet zichzelf zoals een gelovige vol eerbied zijn god ziet. De Heer ziet zichzelf als een machtig iemand die zelf bepaald wat hij doet. Macht betekent voor Nietzsche overigens niet perse macht als het domineren van anderen en veel macht hebben over anderen, maar het hebben van macht over hoe je zelf handelt: jezelf volledig in de hand hebben.

En hoe ziet zo’n Heer er dan uit? Nou, eigenlijk is het best wel een vreemd mannetje. Een Heer is een vreemde eend in de bijt die niet lijkt te passen in de maatschappij. Sommigen zullen hem een genie noemen, anderen een idioot maar de meesten zullen hem in ieder geval raar vinden. De Heer zal ook niet altijd even vriendelijk worden bevonden, want hij behandelt anderen instrumenteel. Dit houdt in dat andere mensen voor de Heer slechts middelen zijn om zijn doelen te bewerkstelligen: andere mensen zijn instrumenten waarmee de Heer werkt.

Laten we nueens even kijken naar Fable. Zoals al eerder gezegd, wanneer je het constant opneemt voor de zwakkeren die altijd in de problemen zitten, dan zal je er uiteindelijk uit zien als een soort glimmende held waar iedereen dol op is. Nietzsche vind dit onzin. Het hele punt dat hij wil maken is dat de zwakkeren zelf moeten streven om sterker te worden. De Slaven moeten inzien dat ze Heren moeten worden! Het gevaar voor de Heren is echter dat de Slaven met veel meer zijn. Er zijn immers veel meer zwakkeren dan echte sterken. De Slaven zullen dus proberen de Heren om te turnen tot Slaven door te stellen dat de moraal die de Heren nastreven niet correct of zelfs slecht is. Nietzsche wil dit natuurlijk niet zien gebeuren en stelt dan ook dat we altijd moeten proberen om sterker te worden. We moeten proberen een Übermensch te worden. Deze term klinkt nogal vies door slecht gebruik, maar betekent eigenlijk niet meer dan een persoon die boven het gevestigde (Slaven)systeem uitstijgt en als een ware Heer zelf bepaalt wat juist is, wat goed is om te doen.

In Fable komen situaties voor waar je kunt kiezen tussen het helpen van de zwakkeren of het helpen van wat de game ziet als de schurk. Een Heer zou niet zonder meer een zwakkere helpen, zeker niet vanuit medelijden. Met medelijden kun je volgens hem namelijk helemaal niets. Het is niet gegrond in het verstand en zorgt alleen maar voor een versterking van de positie van de Slaven en dat wil je nu juist net niet. Nietzsche stelt dat wanneer je medelijden hebt met iemand, je jezelf projecteert in de situatie van die ander: je wordt als het ware even die ander. Maar dat betekent dat je je projecteert in een zwak persoon en dat is natuurlijk niet Nietzsche’s bedoeling. Het hebben van medelijden tast dus de waardigheid, de kracht, van de sterke aan omdat hij zich even zwak voelt.

Een Heer zou een zwakkere helpen omdat hij vanuit een eigen redenatie, tot de conclusie is gekomen dat hij diegene wil helpen omdat dit nuttig voor hem is. Anderzijds zou hij de zwakkere ook links kunnen laten liggen en aan hem of haar voorbij gaan. Dat maakt hem niet meteen slecht, zoals de Slavenmoraal beweert. De Heer kan goede beweegredenen hebben om te handelen zoals hij handelt. Een heer kan bijvoorbeeld zwakkeren overheersen omdat hij dit rechtvaardig acht.

Hoe zou Fable er dan uit hebbengezien wanneer Nietzsche ten tijde van de ontwikkeling de grote baas was geweest? Als het aan Nietzsche had gelegen, dan was het hele aspect van medelijden uit de game geschrapt.  Wanneerje in Nietzsche’s Fable voor een morele keuze komt te staan en je handelt op basis van wat jij goed vind en niet wat de meute goed vind, dan leidt elke keuze tot het uiterlijk van een glimmende held. Nietzsche zou de rol van de stinkende schurk dan ook helemaal omdraaien. Wanneer je steeds zonder nadenken of vanuit medelijden voor de zwakkeren kiest, dan maak je bij Nietzsche de verkeerde keuze. In Nietzsche’s Fable zouden sommige problemen die de originele game worden voorgeschoteld als goed en de juiste keuze, juist slecht zijn. Misschien dat je van het maken van die keuzes steeds kleiner wordt en langzaamaan niet meer te onderscheiden bent van de gewone domme npc. In Nietzsche’s Fable ben je pas Game Over wanneer je zo ver gekrompen bent dat je niets meer dan een Slaaf tussen andere Slaven bent. Je bent volgens Nietzsche pas echt en held wanneer je als speler zelf de keuzes in je leven durft te maken en je bereid bent je te onttrekken aan de geldende slaven moraal. Je moet juist kracht en macht ambiëren, je moet beter willen zijn dan de rest.

Ik denk dat Nietzsche Fable weleen tof spel zou vinden. Hoewel hij misschien met enige verbazing en irritatie naar de keuzemogelijkheden zou  kijken,zou hij het zeker kunnen waarderen dat de speler een bewuste keuze mag maken in wat hij gaat doen en niet zonder meer moet doen wat het spel van hem verlangt. Nietzsche zou waarschijnlijk veel van zijn speeltijd spenderen in de steden waar hij rond paradeert in al zijn kracht en macht terwijl het gewone volk hem toejuicht en om handtekeningen vraagt. Hij zou de gewone mensen willen inspireren om beter te worden dan ze zijn. Om ze op te trekken uit hun Slavenmoraal.

Dit artikel delen

Over de auteur

Bert de Vries speelt maffe games, games die wat anders doen dan andere games. Maar ook reguliere games. Dus eigenlijk alle games, zolang er geen bal in zit.