1. Games & filosofie: FEZ en het probleem van perceptie

Games & filosofie: FEZ en het probleem van perceptie

Perceptie, of het “open staan” voor je omgeving om de wereld om je heen een plekje te geven is iets wat de normaalste zaak van de wereld lijkt. We doen het allemaal en allemaal doen we het continu. Sterker nog, jij als lezer doet het zelfs op dit moment. Maar hoe weet je eigenlijk zeker dat wat je denkt te zien er ook echt is? Komt de realiteit wel overeen met hoe jij die ervaart? Gomez, de kleine grote held uit FEZ dacht ook precies te weten hoe de wereld in elkaar stak. Totdat hij een magische fez in handen kreeg. Plotseling zag de wereld er voor hem totaal anders uit: er bleek nog een extra, derde, dimensie te zijn! Hoewel de meeste bewoners van Gomez’ dorp maar al te graag vast willen houden aan hun tweedimensionale wereld, zijn er ook een paar met een andere mening. Zo zegt een oud baasje tegen Gomez: ‘reality is perception, and perception is subjective”, oftewel realiteit is perceptie, en perceptie is subjectief. Maar wat betekent dat eigenlijk? En kan wat Gomez overkomt, ons ook overkomen? Deze keer in Games en Filosofie: Fez en het probleem van perceptie.

De wereld van FEZ is waarschijnlijk de enige waarin de zin “you are looking nice and flat!” kan worden opgevat als compliment en niet resulteert in klap met de vlakke hand in het gezicht. De inwoners van deze wereld zijn bijzonder gehecht aan hun twee dimensies en hoewel sommigen stiekem nadenken over driedimensionale vormen zijn ze het er over het algemeen over eens: twee dimensies zijn meer dan genoeg. Voor hen kon de realiteit niet duidelijker worden. Maar hoezeer ze ook dachten dat ze de wereld doorhadden, de realiteit was anders: er bleek een derde dimensie te zijn. Dat er een magische fez voor nodig was om die derde dimensie te ontdekken laten we even achterwege: waar het om gaat is dat de realiteit anders in elkaar bleek te steken dan de meeste inwoners dachten. Een leuk idee voor een game, maar het heeft natuurlijk niks met onze wereld te maken, of wel? Dat de wereld er plotseling heel anders uit kan zien, dat gaat ons toch zeker niet overkomen, toch? 

Inmiddels staan er al weer een hoop begrippen op je scherm die wellicht wat verduidelijking nodig hebben. Want wat is perceptie eigenlijk? Perceptie is eigenlijk niets meer dan een ander woord voor waarnemen. Maar perceptie klinkt veel mooier. En waarnemen klinkt misschien ook iets te veel alsof het enkel gaat om zien. En dat is niet het geval: perceptie is het totaalpakket van manieren waarop jij je een beeld vormt van de wereld om je heen. Dat kan met je ogen maar ook met je oren, je vingers of je tong. Perceptie is dus het ‘open staan’ voor de wereld om je heen.

En wat betekent het wanneer iets subjectief is? Iets is subjectief wanneer verschillende subjecten, verschillende personen zoals jij en ik, er met elkaar van mening over kunnen verschillen. Zo kun jij bijvoorbeeld vinden dat de kleuren op deze site echt afschuwelijk zijn, terwijl ik het best mooi kan vinden. Dan is de schoonheid van de kleuren dus iets om over te twisten: het is subjectief. Denk bijvoorbeeld aan smaak. We zeggen niet voor niets: ‘over smaak valt niet te twisten’ smaak is zo subjectief dat je er bijna geen zinnige discussie over kunt voeren.

Tot slot het begrip realiteit.Realiteit is een nogal omstreden begrip binnen de filosofie en dat maakt het bijzonder moeilijk om er een duidelijke uitleg van te geven. Laat ik voor deze tekst realiteit in eerste instantie uitleggen zoals we het dagelijks gebruiken: als de wereld buiten ons. Realiteit, in de ‘gebruikelijke’ zin van het woord, is de wereld om ons heen  zoals we die we waarnemen en buiten ons bestaat.

Laten we, nu we de begrippen een beetje op een rijtje hebben, nog eens kijken naar wat het oude ventje tegen Gomez zegt in het begin van de game. Deze krom lopende man zegt tegen Gomez: ‘Realiteit is perceptie, en perceptie is subjectief.’ Dat betekent dus dat de realiteit wordt gevormd door hoe we het waarnemen, en dat we met elkaar van mening kunnen verschillen over wat we precies hebben waargenomen. Dat klinkt nogal raar, want je zou kunnen zeggen dat het logischer klinkt wanneer je het omdraait: dat de realiteit er voor zorgt wat we zien. En hebben we niet allemaal dezelfde zintuigen? Hoe kunnen we dan verschillen van mening over wat we waarnemen? Het lijkt eigenlijk vrij vanzelfsprekend dat wanneer twee  normale mensen een boekenkast zien, zij dit herkennen als een boekenkast en het ook met elkaar eens zullen zijn dat ze kijken naar een kast waar je boeken in bewaart. Toch ligt het allemaal iets minder vanzelfsprekend als je er wat dieper induikt.

Laten we beginnen met het eerste deel: realiteit is perceptie. Zoals zo vaak gebeurt binnen de filosofie is realiteit een begrip dat je op verschillende manieren kunt gebruiken. Zo is er enerzijds realiteit of werkelijkheid hetgeen te maken heeft met hoe de wereld precies in elkaar steekt buiten ons om en anderzijds is daar realiteit als wereldbeeld: als het plaatje dat jij maakt van de wereld door deze door middel van perceptie waar te nemen, jouw persoonlijke realiteit.Laten we nu dus die twee andere termen maar gebruiken om het wat duidelijk te maken: werkelijkheid als het begrip voor de wereld buiten ons om en wereldbeeld

als het begrip voor hoe wij die werkelijkheid zien. Als we de nieuwe begrippen toepassen op de zin ‘realiteit is perceptie’, dan krijgen we dus: werkelijkheid is wereldbeeld. Oftewel, hoe jij de wereld waarneemt, is jouw werkelijkheid. Dit klinkt enigszins vaag, en grammaticaal incorrect, maar is eigenlijk ook wel erg logisch: want je handelt op basis van hoe jij de wereld ervaart. We staan allemaal ‘open voor de wereld’ en zijn allemaal continu bezig het interpreteren van wat onze zintuigen aan ons doorgeven. Dit brengt ons eigenlijk al meteen bij het tweede deel: perceptie is subjectief, want geen twee mensen ervaren iets compleet hetzelfde.

De wezentjes in FEZ, afgezien van het eerder genoemde oude mannetje, zijn het er over eens dat ze zeker weten hoe de wereld er uitziet. En wij hebben eigenlijk, over het algemeen, precies dezelfde mening: de werkelijkheid is iets wat vast staat. Toch zijn er een hoop dingen die daarmee in strijd zijn. Zo zullen mensen die bijzonder depressief zijn bepaalde dingen heel anders interpreteren dan mensen die volledig gezond en optimistisch zijn. Wanneer zij in staat zouden zijn om hun wereld, hun werkelijkheid, uit printen als een foto, dan zouden dat waarschijnlijk bijzonder verschillende foto’s zijn. Het punt is namelijk dat we continu bezig zijn om ons wereldbeeld bij te schaven en andere betekenissen te geven aan de dingen die we waarnemen. We zijn continu bezig ontwerpen te maken van de werkelijkheid aan de hand van ons gevoel bij onze waarneming. Dat heeft ook te maken met hoe we zien en horen. Wanneer we korte luide geluiden horen, dan zeggen we niet ‘ik hoor korte luide geluiden’ maar bijvoorbeeld ‘ik hoor een hond blaffen’. Alles wat er van buiten door middel van je zintuigen binnenkomt wordt, als het ware, meteen gelabeld: er komt een etiketje op zodat het voor je duidelijk is wat je precies hoorde en niet alleen hoe het klonk.

Een ander, onwijs interessant, probleem voor de standaard versie van waarnemen is synesthesie. Mensen die dit hebben, hebben last van een vermenging van hun zintuigen. Zo kan iemand met synesthesie bijvoorbeeld kleuren proeven. Een witte muur kan op hem niet alleen overkomen als zijnde een muur met de kleur wit, maar ook als de smaak zoet. Hij proeft dan de kleur van die muur. Anderen kunnen bepaalde letters of cijfers een vaste kleur zien. Zo kan in het volgende rijtje 1,2,3,4,5 de vier er paars uitzien terwijl hij toch eigenlijk zwart is. Maar dit heeft niets te maken met de wereld buiten ons: synesthesie heeft te maken hoe de data ‘van buiten’ binnenin ons brein wordt verwerkt.

Een korte samenvatting. De‘gewone’ betekenis van hoe perceptie werkt is dat je de dingen die je ziet een plekje geeft in jouw werelddeel. Wat je ziet is dus afhankelijk van hoe de dingen buiten ons aan je verschijnen: realiteit is perceptie. Omdat we allemaal verschillend de dingen ervaren zorgt dat ervoor dat geen twee wereldbeelden hetzelfde zijn. Jij kan anders denken over bepaalde dingen dan ik en sommige mensen hebben zelfs vermengde zintuigen waardoor het er weer anders uit kan zien. Waarnemen is dus subjectief: jij kan de dingen anders interpreteren dan ik en we kunnen daar met elkaar in discussie over gaan. Zo komen we weer uit bij de zin uit FEZ: Realiteit is perceptie en perceptie is subjectief.

Maar dat is natuurlijk heel watanders dan het eigenlijke probleem in de wereld van FEZ: daar gaat het niet om een ander gevoel bij de dingen of verschillende wereldbeelden: in FEZ gaat het er om dat de dingen echt totaal anders zijn dan men eerst dacht. Het was wellicht een mooie zin die de oude man aan Gomez verteld, maar het was niet het hele verhaal. De wereld van FEZ werd door haar bewoners namelijk niet alleen verschillend geïnterpreteerd, hij was ook radicaal anders dan men dacht. Kan dat dan ook in onze wereld? Je vermoedt het natuurlijk al, maar het antwoord is ja. Hoe de wereld buiten ons er uitziet lijkt gesneden koek: je kijkt er nu zelfs naar. Maar ligt het zo simpel? Natuurlijk niet! Het uiterlijk van de werkelijkheid is namelijk helemaal niet zeker! Vaag? Jazeker! Interessant? Oh ja!

Laten we namelijk nog maar eens kijken naar wat er gebeurt wanneer we iets waarnemen. Stel je ziet een nieuwe game in het schap liggen, dan heb jij verschillende dingen al geïnterpreteerd, waaronder de game en het schap. Jou ervaring van het zien van een game in het schap lijkt dus afhankelijk te zijn van die twee dingen. Maar je kan daar heel gemakkelijk de mist in gaan. Wat jij namelijk zag als een nieuw exemplaar van een game bleek bij nader inzien een reserveer-nu-plaatje; er bleek helemaal geen game te liggen. Wat je dan hebt ervaren is een illusie. Het schap leek een eigenschap te hebben, een nieuwe game voor het grijpen, die het eigenlijk niet had, het was immers enkel een papiertje. Toch interpreteerde jij het papiertje als een doosje van de complete game. Als iemand jou had gevraagd of de winkel nog een game in het schap had liggen, dan had je ja gezegd. Hetzelfde geldt voor een hallucinatie. Bij een hallucinatie heb jij een ervaring van een waarneming terwijl die waarneming eigenlijk helemaal niet plaatsvindt in de werkelijkheid. Klinkt vaag? Voorbeeldje: stel dat je echt onwijs graag een nieuwe game wilt spelen. Je komt al elke dag van de afgelopen week in je favo gameshop om te zien of ‘ie er al ligt. En dan, op een gegeven moment zie je hem gewoon liggen tussen de cd’s of de dvd’s! Helaas, de game blijkt er helemaal niet liggen. Wat jij dacht dat een exemplaar van je langverwachte game was, bleek een hallucinatie; het bleek helemaal niets te zijn. Wat van belang is bij deze voorbeelden, is dat het helemaal niet uitmaakt of de illusies en hallucinaties door middel van bedrog of verdovende middelen worden opgewekt: het punt is dat ze mogelijk zijn en dat ze hetzelfde voelen als echt waarnemingen.

Wat is nu het punt van deze voorbeelden? Het punt is, dat onze ervaringen niet afhankelijk blijken van de dingen om ons heen. Ook zonder een nieuwe game in de werkelijkheid buiten ons kunnen we hem ervaren en waarnemen: door een illusie of een hallucinatie. In beide gevallen is de ervaring van de game niet te onderscheiden van een ervaring van een echte variant van de game. Perceptie is dus niet wat de meeste mensen denken dat het is: het ligt niet zo simpel als de dingen zien en interpreteren. Maar als dat niet het geval is, hoe zit het dan wel? Filosofie zou geen filosofie zijn als er niet verschillende theorieën zouden zijn die met elkaar in discussie gaan om de waarheid boven tafel te halen.

Zo is er de sense-datum theorie. Deze stelt dat wanneer we waarnemen, we niet de objecten zelf zien maar hetgeen dat ze als het ware uitzenden naar onze zintuigen: de sense-datum. Voorstanders van deze theorie grijpen de voorbeelden van illusie en hallucinatie aan om aan te tonen dat wat we waarnemen, jouw ervaring van iets, geen fysiek bestaand iets is maar geest-afhankelijk. Wat dat betekent is, zoals al eerder besproken hierboven, dat wat je waarneemt sterk afhankelijk is van jouzelf. We zien dus niet de dingen zelf, maar door ons ontworpen afleidingen van de dingen. Dit kun je vangen in de term representatief realisme: er is een wereld buiten ons waarvan we slecht representaties kunnen waarnemen.

Idealisten komen met een andere theorie, die eigenlijk haaks staat op die van de realisten. Waar realisten en indirecte realisten stellen dat er een wereld buiten ons bestaat die geheel of gedeeltelijk waar kunnen nemen, daar stellen de idealisten dat er geen werkelijkheid is die we kunnen waarnemen. Er zijn voor hen enkel, al dan niet gebrekkige, representaties: de echte dingen kunnen we totaal niet bereiken met onze middelen.

Kortom, de wereld die we waarnemen is volledig afhankelijk van de waarnemer. Dit klinkt wellicht gek, maar er zit wel wat in. Zoals eerder uitgelegd kan de wereld er voor verschillende mensen totaal anders uitzien. Je zou zelfs kunnen stellen dat het een idealist het idee van de representatieve realisten doortrekt: want als we de werkelijk enkel kunnen waarnemen door representaties, waar hebben we de werkelijkheid dan nog voor nodig? Zijn enkel de sense-datum dan niet voldoende?

Intentionalisten houden de discussie over waarnemen liever binnen hun schedel. Waarnemen, zeggen zij, is gericht zijn op de werkelijkheid. Als je iets waarneemt dan richt jij je op datgene wat je ziet. Wanneer je iets ziet en interpreteert dan gebeurt dit intern, in je hersenen. Er komt geen sense-datum aan te pas, stellen zij. Een illusie of een hallucinatie is dan niets meer dan een verkeerde interpretatie van je hersenen: zij hebben je voor de gek gehouden. Intentionalisten gaan dus voorbij aan de discussie van de realisten en idealisten, voor intentionalisten maakt het niet uit of er nu wel of niet een al dan niet geest-afhankelijk werkelijkheid is. Waar het bij hen om gaat is de wijze waarop de ervaring door je hersenen worden gemaakt.

Geen van deze drie theorieën mag zich de baas over de waarheid noemen want alle drie hebben ze wel iets op elkaar aan te merken. Wat precies, dat kan ik hier door ruimtegebrek helaas niet vermelden. Maar het moge duidelijk zijn: net als in FEZ zou ook onze wereld er wel eens heel anders uit kunnen zien dan we denken door even iets langer na te denken over perceptie. Als filosofie ergens goed in is, dan is het wel in het fucken met dingen waarvan je dacht dat ze absoluut vast zouden moeten staan. Dat blijkt ook maar weer het geval bij perceptie. Het leuke aan FEZ is dat het zo ver van ons af lijkt te staan maar na wat onderzoek toch akelig dichtbij komt. Onze waarneming is eigenlijk net zo gebrekkig als die van de inwoners van de wereld van FEZ: we weten niet absoluut zeker wat we zien, want we zijn afhankelijk van onze imperfecte zintuigen, en ook hoe de wereld buiten ons er eigenlijk uitziet weten we niet zeker. En toch doen we net alsof we het allemaal weten. Gelukkig zijn de meesten van ons het wel over een ding eens: FEZ is wel een hele toffe game.

Dit artikel delen

Over de auteur

Bert de Vries speelt maffe games, games die wat anders doen dan andere games. Maar ook reguliere games. Dus eigenlijk alle games, zolang er geen bal in zit.